Dzisiaj jest 27 stycznia, imieniny obchodzą: Angela, Jan, Przybysław
 
   
   
   
   
 Symbolika
   
   
 
 


 

Symbolika postaci świętego Krzysztofa
 
 

Próba interpretacji symboliki Å›wiÄ™tego Krzysztofa 
(22 lipca - 15 listopada 2014 r.)

Kult Å›wiÄ™tego Krzysztofa od czasów reformacji miaÅ‚ opiniÄ™ jednego z najwiÄ™kszych zabobonów Å›redniowiecza. Prawdopodobnie jednak przypowieÅ›ci o Å›wiÄ™tym oraz jego przedstawienia peÅ‚niÅ‚y innÄ… ważnÄ… rolÄ™, zwiÄ…zanÄ… z symbolikÄ… Å›wiÄ…tyni chrzeÅ›cijaÅ„skiej. Późniejsze interpretacje i szerzÄ…cy siÄ™ do dzisiaj zabobon wynikaÅ‚y z niezrozumienia i zapomnienia rzeczywistej roli Å›wiÄ™tego. Przedstawienie z kaplicy chwarszczaÅ„skiej mogÅ‚o być zwiÄ…zane z jej pielgrzymkowÄ… rolÄ… w Å›redniowieczu.

św. Krzysztof
Św. Krzysztof w Psałterzu westminsterskim z ok. 1250 roku

Święty Krzysztof

WedÅ‚ug znanej w Å›redniowieczu opowieÅ›ci, spopularyzowanej przez Jakuba de Voragine‘a w jego „ZÅ‚otej legendzie”, Å›wiÄ™ty zanim zostaÅ‚ Krzysztofem miaÅ‚ na imiÄ™ Reprobus (co po Å‚acinie znaczy: odrzucony, potÄ™piony, niedobry, niezdatny, niestosowny), byÅ‚ czÅ‚owiekiem ogromnego wzrostu i pochodziÅ‚ z rodu PsiogÅ‚owców (Kynokefalów) żyjÄ…cych na koÅ„cu Å›wiata. PoszukiwaÅ‚ kogoÅ› najpotężniejszego na Å›wiecie, by mu sÅ‚użyć - i tak zaczÄ…Å‚ sÅ‚użyć królowi, a potem diabÅ‚u. ZauważyÅ‚ jednak, że diabeÅ‚ boi siÄ™ przydrożnego krzyża, i staÅ‚o siÄ™ powodem nawrócenia na chrzeÅ›cijaÅ„stwo, dziÄ™ki pustelnikowi, którego postać niekiedy wystÄ™puje w pobliżu przedstawieÅ„ Å›w. Krzysztofa. ZaczÄ…Å‚ od tej pory pomagać podróżnym przeprawiajÄ…cym siÄ™ przez rzekÄ™. Pewnego razu trafiÅ‚o mu siÄ™ zadanie przeniesienia przez rzekÄ™ dziecka, co okazaÅ‚o siÄ™ bardzo trudne ze wzglÄ™du na jego niewiarygodny ciężar. Po przejÅ›ciu na drugi brzeg dziecko powiedziaÅ‚o Krzysztofowi, że jest Chrystusem, i że niósÅ‚ oprócz niego samego - Stwórcy Åšwiata - także ciężar caÅ‚ego Å›wiata. Na dowód DzieciÄ…tko Jezus podarowaÅ‚o Krzysztofowi kostur, który nastÄ™pnego dnia zazieleniÅ‚ siÄ™ i zakwitÅ‚. Po tych wydarzeniach nazwano Krzysztofa takim imieniem, gdyż po grecku Kristoforos oznacza - niosÄ…cy Chrystusa. Krzysztof udaÅ‚ siÄ™ później jako misjonarz do Licji, gdzie zginÄ…Å‚ Å›mierciÄ… mÄ™czeÅ„skÄ… przez Å›ciÄ™cie gÅ‚owy za panowania cesarza Decjusza okoÅ‚o 250 roku. 
Å›w. Krzysztof 
Św. Krzysztof. Muzeum Sztuki Katalońskiej w Barcelonie

ÅšwiÄ™ty cieszyÅ‚ siÄ™ w Å›redniowieczu wielkÄ… popularnoÅ›ciÄ… spowodowanÄ… tym, że uważany byÅ‚ za patrona dobrej Å›mierci, a także podróżujÄ…cych i pielgrzymów. ByÅ‚ wzywany w niebezpieczeÅ„stwie zarazy, klÄ™ski żywioÅ‚owej i nagÅ‚ej Å›mierci. Zgodnie z wiarÄ… „ludowÄ…” kto rano spojrzy na Å›wiÄ™tego Krzysztofa - nie umrze w dniu, w którym go ujrzaÅ‚. Jego wizerunek umieszczony byÅ‚ zwykle naprzeciw wejÅ›cia do koÅ›cioÅ‚a - witaÅ‚ wchodzÄ…cych. Popularne byÅ‚o noszenie medalików z podobiznÄ… Å›wiÄ™tego Krzysztofa. JednoczeÅ›nie Å›wiÄ™ty spotykaÅ‚ siÄ™ z oficjalnÄ… dezaprobatÄ… ze strony KoÅ›cioÅ‚a, co zwiÄ…zane byÅ‚o z mitologicznym pochodzeniem opowieÅ›ci o Å›wiÄ™tym, przy równoczesnym braku źródÅ‚owych Å›ladów jego istnienia. Chociaż - już w poÅ‚owie V wieku istniaÅ‚ co najmniej jeden koÅ›cióÅ‚ pod jego wezwaniem. W XVI wieku przedstawiciele reformacji wskazywali kult tej postaci jako przykÅ‚ad zabobonów KoÅ›cioÅ‚a katolickiego, a przedstawienia Å›w. Krzysztofa staÅ‚y siÄ™ zdecydowanie rzadsze. 

św. Krzysztof
Św. Krzysztof z Muzeum bizantyńskiego w Atenach - przedstawiony z głową psa

św. Krzysztof
Wyobrażenia mieszkaÅ„ców kraÅ„ców Å›wiata, wg Kroniki norymberskiej z 1492 roku. U góry, po lewej - Kynokefalos

św. Krzysztof
Św. Krzysztof z Kościoła Mariackiego w Toruniu

 

Symbolika świętego Krzysztofa

Mimo wspomnianej dezaprobaty, Å›wiÄ™ty Krzysztof nie mógÅ‚by pojawiać siÄ™ w koÅ›cielnych wnÄ™trzach bez uzasadnienia teologicznego, co raczej wykluczaÅ‚o Å›wiadome rozpowszechnianie zabobonów. 

Rozumienie użytej symboliki jest istotne dla zrozumienia caÅ‚ego przedstawienia. 

  • Pod postaciÄ… dziecka niesionego przez Krzysztofa nadchodzi Chrystus - powraca na ziemiÄ™, czyli wedÅ‚ug popularnych Å›redniowiecznych wyobrażeÅ„ - na nowo siÄ™ rodzi, zmartwychwstaje, by zmartwychwstali wszyscy sprawiedliwi - ponownie siÄ™ narodzili w ósmym dniu stworzenia. 
  • Pomaga mu Å›wiÄ™ty Krzysztof, postać niejednoznaczna - czÅ‚owiek nawrócony, urodzony na kraÅ„cu, czyli koÅ„cu Å›wiata. Typ ukazywany w PiÅ›mie ÅšwiÄ™tym, choćby pod postaciÄ… marnotrawnego syna. Krzysztof przechodzi rzekÄ™ wraz z Chrystusem. 
  • Legendarne pochodzenie Å›w. Krzysztofa z rodu Kynokefalów może być odczytywane jako wskazanie na kraÅ„ce, czyli kresy, koniec znanego Å›wiata. To tam wedÅ‚ug popularnych opisów żyÅ‚y odrażajÄ…ce istoty: jednonogie, brzuchogÅ‚owe, jednookie czy wÅ‚aÅ›nie posiadajÄ…ce gÅ‚owÄ™ psa. JeÅ›li jest to jednak zwykÅ‚e nawiÄ…zanie do faktów z życia autentycznej postaci, może być oznakÄ… odrażajÄ…cej urody Å›wiÄ™tego. 
  • Linia rzeki to granica - kres poprzedniego życia i poczÄ…tek nastÄ™pnego - granica dwóch Å›wiatów - życia i Å›mierci. Rzeka, to też nawiÄ…zanie do wody ze źródÅ‚a życia z opisu Nowej Jerozolimy. 
  • PrzejÅ›cie Chrystusa przez rzekÄ™ z kotÅ‚ujÄ…cymi siÄ™ we wzburzonej wodzie rybami i czyhajÄ…cymi na nie rakami jest też obrazem samego SÄ…du Ostatecznego. 
  • Kluczowy jest symbol ryb. Gdy Chrystus spotkaÅ‚ na swej drodze braci - Å›wiÄ™tych Piotra i Andrzeja - przyrzekÅ‚ im, że gdy pójdÄ… za nim stanÄ… siÄ™ „rybakami ludzi”. Już po zmartwychwstaniu Jezus spotkaÅ‚ swych uczniów Å‚owiÄ…cych ryby w Jeziorze Galilejskim. Nic nie zÅ‚owili, ale gdy Chrystus poradziÅ‚ im zarzucić sieci po drugiej stronie, zÅ‚apali tyle ryb, że nie udaÅ‚o im siÄ™ wyciÄ…gnąć sieci, którÄ… dociÄ…gnÄ™li do brzegu (Ewangelia wg Å›w. Jana 21,4-14). Ciężka sieć jest metaforÄ… wielkiej iloÅ›ci ludzkich dusz, które uczniowie zÅ‚owiÄ…. Jezus powiedziaÅ‚ też: „Dalej, podobne jest królestwo niebieskie do sieci, zarzuconej w morze i zagarniajÄ…cej ryby wszelkiego rodzaju. Gdy siÄ™ napeÅ‚niÅ‚a, wyciÄ…gnÄ™li jÄ… na brzeg i usiadÅ‚szy, dobre zebrali w naczynia, a zÅ‚e odrzucili. Tak bÄ™dzie przy koÅ„cu Å›wiata: wyjdÄ… anioÅ‚owie, wyÅ‚Ä…czÄ… zÅ‚ych spoÅ›ród sprawiedliwych i wrzucÄ… w piec rozpalony; tam bÄ™dzie pÅ‚acz i zgrzytanie zÄ™bów” (Ewangelia wg Å›w. Mateusza 13,47-50). W polichromii ze Å›wiÄ™tym Krzysztofem rozpoczyna siÄ™ odsiew dobrych i zÅ‚ych ryb. Raki prawdopodobnie odgrywajÄ… rolÄ™ szatana. Na jednym z przedstawieÅ„ Å›wiÄ™tego Krzysztofa z poczÄ…tku XVI wieku Å›wiÄ™ty Krzysztof energicznie burzy wodÄ™ kijem wywoÅ‚ujÄ…c niepokój ryb. 
  • Kij to nastÄ™pny symbol - wbity w ziemiÄ™ nastÄ™pnego dnia pozieleniaÅ‚ i zakwitÅ‚, dajÄ…c dowód prawdziwoÅ›ci sÅ‚ów DzieciÄ…tka Jezus. Jest to też symboliczne okreÅ›lenie momentu sceny - krótko, być może na dzieÅ„ przed zmartwychwstaniem i SÄ…dem Ostatecznym, gdyż zazielenienie siÄ™ kija jest symbolem i zapowiedziÄ… nadchodzÄ…cego odrodzenia-zmartwychwstania. 
  • ÅšwiÄ™ty Krzysztof miaÅ‚ uginać siÄ™ pod ciężarem DzieciÄ…tka Jezus, gdyż wraz z Chrystusem dźwigaÅ‚ też ciężar caÅ‚ego Å›wiata. Åšwiat niekiedy symbolizowany jest przez trzymane przez Chrystusa królewskie jabÅ‚ko zwieÅ„czone krzyżem, który z kolei symbolizuje panowanie chrzeÅ›cijaÅ„stwa nad Å›wiatem. 
  • W tÅ‚ach niektórych z przedstawieÅ„ Å›wiÄ™tego również sporo może siÄ™ dziać. MogÄ… siÄ™ tam znaleźć różne obrazy nie najlepiej siÄ™ kojarzÄ…ce, jak przykÅ‚adowo pożary, sceny wieszania, czy Å›cinania mieczem. Dobrze kojarzÄ… siÄ™ za to sceny przedstawiajÄ…ce pracÄ™ w wodnym mÅ‚ynie, czy postać mnicha-pustelnika niosÄ…cego latarniÄ™ albo pochodniÄ™. To z jednej strony Å›wiatÅ‚o w mroku niegodziwoÅ›ci, ale też przykÅ‚ad chrzeÅ›cijaÅ„skiej symboliki Å›wiatÅ‚a, czyli Boża mÄ…drość wskazujÄ…ca dobry kierunek. To wiÄ…zaÅ‚oby siÄ™ z kolejami życiowymi Å›wiÄ™tego Krzysztofa przedstawionymi w legendzie - po czasie bÅ‚Ä…dzenia odnalezienie wÅ‚aÅ›ciwej drogi, czyli Boga, dziÄ™ki Å›wiatÅ‚u mÄ…droÅ›ci Bożej. Niekiedy w takich obrazach widać budynek koÅ›cioÅ‚a, prawie zawsze na wzgórzu, nieraz z prowadzÄ…cymi doÅ„ stromymi schodami. AntytezÄ… takiego przedstawienia może być scena przedstawiona przez Pietera Bruegla w „Åšlepcach”, w którym Å›lepcy prowadzeni przez Å›lepca, pozbawieni Å›wiatÅ‚a, mijajÄ…c koÅ›cióÅ‚ wpadajÄ… jeden po drugim w bagno. WybierajÄ… niedobry kierunek, idÄ… za niewÅ‚aÅ›ciwym przewodnikiem. Bagno, jak bagnista piekielna rzeka Styks. 
  • Sceny takie sÄ… preludium do programu SÄ…du Ostatecznego i Niebieskiej Jerozolimy. Być może wÅ‚Ä…czone na zasadzie przypowieÅ›ci, która nie odnoszÄ…c siÄ™ do faktów niesie ważny przekaz dotyczÄ…cy wiary, jest narzÄ™dziem sÅ‚użącym do zrozumienia czegoÅ› ważniejszego. Widzimy tutaj metaforÄ™ nadchodzÄ…cego SÄ…du Ostatecznego. Symboliczny przekaz obrazu brzmi zgodnie z tym, do czego wzywa Jan Chrzciciel, czyli do metanoi: „Nawróćcie siÄ™, bo bliskie jest królestwo niebieskie” (Mt 3,2). Inaczej można by to zinterpretować jako „memento mori” - pamiÄ™taj o Å›mierci. PamiÄ™tajÄ…c o prawdziwej Å›mierci, czyli wiecznym potÄ™pieniu, wybierz prawdziwe życie, czyli życie wieczne.

św. Krzysztof
Św. Krzysztof na drzeworycie z 1423 roku, ręcznie pomalowanym

św. Krzysztof
Św. Krzysztof na drzeworycie z drugiej połowy XV wieku

św. Krzysztof
Mistrz św. Krzysztofa - Św. Krzysztof podpierając się i chroniąc przed upadkiem, burzy kijem wody rzeki. 1500-1520

św. Krzysztof
Hans Memling - Św. Krzysztof z 1480 roku. W tle widać sceny ścinania mieczem

św. Krzysztof
Hieronim Bosch - Åšw. Krzysztof. W tle scena wieszania (dziwnej postaci w zwierzÄ™cym stroju). Krzysztof do kija ma przywiÄ…zanÄ… rybÄ™, którÄ… niesie jak na wÄ™dce

św. Krzysztof
Konrad Witz - Åšw. Krzysztof. W tle koÅ›cióÅ‚ na wzgórzu, a na wodzie Å‚odzie przewożące ludzi.

Obok powyższej interpretacji pojawiaÅ‚y siÄ™ również inne, które mogÅ‚y, ale nie musiaÅ‚y kolidować z gÅ‚ównym przesÅ‚aniem, mogÅ‚y natomiast je uzupeÅ‚niać i przemawiać do innych grup odbiorców. 

  • Przenoszenie Chrystusa przez rzekÄ™ - granicÄ™ Å›wiatów mogÅ‚o nabrać nowego znaczenia dla przedstawicieli samego KoÅ›cioÅ‚a. Niesienie Chrystusa, to niesienie Ewangelii, zanoszenie jej do najdalszych zakÄ…tków Å›wiata, gdzie jeszcze nauka Chrystusa nie dotarÅ‚a. W tym przypadku chodziÅ‚oby wiÄ™c o misyjnÄ… dziaÅ‚alność KoÅ›cioÅ‚a, której cel symbolizować może trzymane królewskie jabÅ‚ko - symbol panowania chrzeÅ›cijaÅ„stwa nad Å›wiatem. Dodatkowo w takie znaczenie może siÄ™ również wpisywać postać mnicha-pustelnika. Jest to przecież przedstawiciel KoÅ›cioÅ‚a, swojÄ… latarniÄ… oÅ›wietlajÄ…cy i wskazujÄ…cy wÅ‚aÅ›ciwÄ… drogÄ™ oraz, zgodnie z symbolikÄ… Å›wiatÅ‚a, zanoszÄ…cy mÄ…drość Bożą naprawiajÄ…cÄ… niegodziwy Å›wiat. TakÄ… interpretacjÄ…, mimo jej dużej wartoÅ›ci dla samego KoÅ›cioÅ‚a, nie można jednak wytÅ‚umaczyć typowego miejsca, w którym umieszczano Å›wiÄ™tego, czyli naprzeciw gÅ‚ównego wejÅ›cia. 
  • Na szlakach pielgrzymkowych, których sieć Å‚Ä…czyÅ‚a najodleglejsze miejsca chrzeÅ›cijaÅ„skiej Europy z oÅ›rodkami, takimi jak na przykÅ‚ad Santiago de Compostela, odbiorcami byli oczywiÅ›cie sami pielgrzymi, którzy z czasem, odwiedzajÄ…c kolejne koÅ›cioÅ‚y na dÅ‚ugich pielgrzymkowych szlakach, mogli nabierać pewnoÅ›ci, że Å›wiÄ™ty pojawia siÄ™ naprzeciw wejÅ›cia specjalnie dla nich. Wita ich, po części sam bÄ™dÄ…c pielgrzymem (przemierza trasÄ™ miÄ™dzy brzegami rzeki), po części zaÅ› pomocnikiem dużo ważniejszego pielgrzyma - Chrystusa. StÄ…d idea Å›wiÄ™tego Krzysztofa jako pomocnika pielgrzymów. Część spoÅ›ród wÄ™drujÄ…cych szlakami należaÅ‚a również do stanu duchownego i w ich przypadku nabieraÅ‚a znaczenia wspomniana symbolika misji niesienia Ewangelii, zarówno do odlegÅ‚ych miejsc, jak i wÅ›ród samych pielgrzymów o różnorodnym poziomie Å›wiadomoÅ›ci chrzeÅ›cijaÅ„skiej. Dla wielu z pielgrzymów droga do celu pielgrzymki byÅ‚a wyprawÄ… duchowÄ…, z której mogli wrócić odmienieni. Pielgrzymi-duchowni niosÄ…c EwangeliÄ™ mogli im w tym pomóc. 
  • Być może tutaj znajduje siÄ™ miejsce na symbol sakwy na chleb - chlebaka. W niektórych przedstawieniach Å›wiÄ™ty Krzysztof posiada chlebak zawieszony u pasa. Najczęściej jest on pusty, choć zdarza siÄ™, że wypeÅ‚nia go chleb i ryba. Pusty chlebak, to być może symbol chrzeÅ›cijanina oczekujÄ…cego na swojÄ… metanojÄ™. 
  • Dopiero nastÄ™pnÄ… jest interpretacja ludu maÅ‚o Å›wiadomego, pozbawionego przewodników duchowych z odpowiednim poziomem wiedzy, czyli tak zwana „wiara ludowa”. To w jej ramach elementy istotne, mimo że przewijajÄ… siÄ™ w treÅ›ci pokazujÄ…c swe chrzeÅ›cijaÅ„skie źródÅ‚o, schodziÅ‚y na dalszy plan, a najważniejsze stawaÅ‚y siÄ™ fantastyczne elementy przedstawieÅ„, bajkowa opowieść, zabobon. To z takimi interpretacjami Å›wiÄ™tego Krzysztofa walczyÅ‚y najprawdopodobniej wÅ‚adze KoÅ›cioÅ‚a, a ich tolerowanie zarzucaÅ‚a KoÅ›cioÅ‚owi reformacja.

Szeroki wybór użytych lub podkreÅ›lonych w przedstawieniach Å›wiÄ™tego Krzysztofa symboli Å›wiadczy o różnorodnej interpretacji Å›wiÄ™tego nie tylko przez odbiorców, ale także przez fundatorów, czy też na poziomie teologicznego zatwierdzania programu wystroju koÅ›cioÅ‚a. Przekaz obrazu byÅ‚ w tym ostatnim przypadku dostosowywany do caÅ‚ego programu. 

św. Krzysztof
Joachim Patinier - Åšw. Krzysztof. Chrystus trzyma krysztaÅ‚owÄ… kulÄ™. W tle widać Å‚ódź przewożącÄ… ludzi, ale bliżej dwoje ludzi odpych tratwÄ™, prawdopodobnie z nieboszczykiem. W tle nie ma koÅ›cioÅ‚a ale po lewej stronie widać klÄ™czÄ…cÄ… postać modlÄ…cÄ… siÄ™ pod maÅ‚Ä… kapliczkÄ… z krucyfiksem.

Åšlepcy
Pieter Bruegel Starszy - Åšlepcy

św. Krzysztof
Joachim Patinier - Św. Krzysztof - druga wrsja. Pustelnik bardzo sugestywnie prowadzi świętego światłem swojej latarni ku kościołowi widocznemu po lewej stronie.

św. Krzysztof
Dirk Bouts - Åšw. Krzysztof

św. Krzysztof
Łukasz Cranach Starszy - Św. Krzysztof. Muzeum Sztuki Katalonii w Barcelonie

sakwy św. Krzysztofa
Chlebaki świętego Krzysztofa

św. Krzysztof
Domniemana postać Å›w. Krzysztofa ze Å›ciany póÅ‚nocnej dawnej kaplicy zakonnej w Chwarszczanach

 

ŹródÅ‚a mitu postaci Å›wiÄ™tego Krzysztofa

Najpierw należy zastanowić siÄ™ jak mogÅ‚y wyglÄ…dać fakty. Niestety z powodu braku przekazów źródÅ‚owych można siÄ™ tego jedynie domyÅ›lać. Możliwe jest, że istniaÅ‚ rzymski żoÅ‚nierz pochodzÄ…cy z kraÅ„ców cesarstwa, charakteryzujÄ…cy siÄ™ trudno akceptowalnÄ… urodÄ…, dużym wzrostem i siÅ‚Ä…. Być może do pewnego momentu znany byÅ‚ z nieprawego postÄ™powania i być może nawet staÅ‚o siÄ™ to powodem jego spoÅ‚ecznego odrzucenia. Potem nastÄ…piÅ‚o nawrócenie - metanoja, która sprawiÅ‚a, że potÄ™piony rzymski żoÅ‚nierz staÅ‚ siÄ™ gorliwym chrzeÅ›cijaninem - Krzysztofem, zmarÅ‚ym jako mÄ™czennik za wiarÄ™. Tak mogÅ‚a wyglÄ…dać prawdziwa historia Å›wiÄ™tego Krzysztofa. W zasadzie wÅ‚aÅ›nie tak Å›wiÄ™ty jest ukazywany zgodnie ze wschodniÄ… tradycjÄ… chrzeÅ›cijaÅ„skÄ…. ÅšwiÄ™ty Krzysztof byÅ‚ wiÄ™c prawdopodobnie jednym z wielu typowych mÄ™czenników chrzeÅ›cijaÅ„skich tamtych czasów. Gdzież wiÄ™c zaczyna siÄ™ mit?

Dostrzegam kilka źródeÅ‚ mitu, którego katalizatorem byÅ‚ brak pisanych źródeÅ‚ dotyczÄ…cych szczegóÅ‚ów życia Å›wiÄ™tego.

Po pierwsze jest to imiÄ™ Å›wiÄ™tego - Kristoforos, NoszÄ…cy Chrystusa. Być może oznaczaÅ‚o ono po prostu bezimiennego chrzeÅ›cijanina, przebywajÄ…cego i gÅ‚oszÄ…cego EwangeliÄ™ w dalekim kraju poÅ›ród pogan? Z czasem doszukano siÄ™ po prostu nowych, dodatkowych znaczeÅ„, które w postaci przypowieÅ›ci gÅ‚oszonej przez duchownego pomagaÅ‚y przybliżyć wiernym zagadnienia wiary. Wypowiedziane sÅ‚owa żyjÄ… jednak wÅ‚asnym życiem, przekazywane dalej. Obok mÄ…drych przypowieÅ›ci, takich jak wspomniane powyżej, mogÄ… również stać siÄ™ częściÄ… ocierajÄ…cych siÄ™ o zabobon bajek. W przekazie ustnym pojawia siÄ™ efekt „gÅ‚uchego telefonu”, podobnie jak w plotce.

św. Krzysztof
Św. Krzysztof, fragment obrazu ze świętymi Krzysztofem i Katarzyną. Krzysztof ma ogorzałą, brunatną twarz

Charon
Joachim Patinier - Charon. Na prawym brzegu widać psa Cerbera

Drugie źródÅ‚o również zwiÄ…zane jest ze sÅ‚owami i próbÄ… ich symbolicznej interpretacji. Chodzi o domniemane pochodzenie Krzysztofa z kraju Kanaan, co staÅ‚o siÄ™ poczÄ…tkiem gry sÅ‚ów i metamorfozy ich znaczeÅ„. 

  • PodobieÅ„stwo sÅ‚ów „Kanaan” i Å‚aciÅ„skiego „canis” mogÅ‚a być źródÅ‚em przedstawiania Å›wiÄ™tego z gÅ‚owÄ… psa, co mogÅ‚o skutkować przypisaniem Krzysztofowi niepochlebnych cech kojarzonych z tym zwierzÄ™ciem. Łączenie cech obiektów tylko na podstawie podobieÅ„stwa brzmienia ich nazw byÅ‚o zjawiskiem popularnym w Å›redniowieczu i pewnie także w innych epokach.
  • Niepochlebne skojarzenia budzili od czasów starożytnych (biblijnych) również sami mieszkaÅ„cy kraju Kanaan - Kananejczycy, wedÅ‚ug Biblii - potomkowie Kanaana. Kanaan - wedÅ‚ug Talmudu - miaÅ‚ dać swym potomkom kilka nakazów: miÅ‚oÅ›ci wzajemnej; miÅ‚oÅ›ci rozboju; zamiÅ‚owania do niemoralnoÅ›ci; nienawiÅ›ci do swych panów oraz nie mówienia prawdy. W każdym razie uważano ich za lud o niskiej moralnoÅ›ci, upadÅ‚ych. Kanaan oznacza niski lub nizinny, ale wedÅ‚ug innego tÅ‚umaczenia nazwa może pochodzić od czerwieni lub purpury, którÄ… w Kanaanie wytwarzano z muszli Å›limaków i używano do barwienia ubraÅ„, czy też twarzy. Kananejczykami byli nie tylko mieszkaÅ„cy ziem tradycyjnie uważanych za Kanaan, czyli Palestyny, Libanu i Syrii, ale ponieważ byli nimi też Fenicjanie, za Kananejczyków uważali siÄ™ również mieszkaÅ„cy fenickich kolonii, np. KartagiÅ„czycy. Czyli byli to poniekÄ…d mieszkaÅ„cy kraÅ„ców ówczesnego Å›wiata. A na koÅ„cu Å›wiata, wedÅ‚ug Å›redniowiecznych wyobrażeÅ„ mieszkaÅ‚y przeróżne dziwnoksztaÅ‚tne istoty i ich hybrydy, m.in. Kynokefale - PsiogÅ‚owcy.

CerberCerber. Ilustracja Williama Blake`a do Boskiej Komedii Dantego

SÄ… jeszcze Å›lady prowadzÄ…ce do starożytnych mitów. Niekiedy wybrane Å›wiadomie jako osnowa przypowieÅ›ci, innym razem być może byÅ‚ to nieÅ›wiadomie wykorzystany archetyp:

  • Jazon przenoszÄ…cy HerÄ™ przez rzekÄ™. Hera, aby wypróbować Jazona, pod postaciÄ… staruszki poprosiÅ‚a go o przeniesienie na drugi brzeg rzeki. 
  • Charon przewożący zmarÅ‚ych do Hadesu Å‚odziÄ… przez Styks, lub wedÅ‚ug innej wersji mitu - przez bÅ‚otnisty Acheron o brzegach poroÅ›niÄ™tych trzcinÄ….
  • Pies Cerber o trzech lub wiÄ™cej odrażajÄ…cych gÅ‚owach i wężowym ogonie. NapotykaÅ‚y go dusze zmarÅ‚ych przewiezione przez Charona. Nie wpuszczaÅ‚ do Hadesu żywych i nie wypuszczaÅ‚ zmarÅ‚ych. 
  • Jeszcze źródÅ‚o w mitologii egipskiej - Anubis z gÅ‚owÄ… psa lub szakala, albo też czarny pies lub szakal. Bóg zmarÅ‚ych, opiekun mumifikacji i cmentarzy i jeden z sÄ™dziów w PaÅ„stwie UmarÅ‚ych, przedstawiany w scenie ważenia serca, decydujÄ…cej o tym, czy zmarÅ‚y może wejść do podziemi. 

Anubis
Anubis

ZwiÄ…zek symbolu psa ze Å›mierciÄ… i Å›wiatem zmarÅ‚ych (nie tylko w kulturze greckiej i egipskiej) może wskazywać na pewne odwrócenie dotyczÄ…ce nawiÄ…zania do wizerunku Kynokefala i paÅ„stwa Kanaan. Być może to najpierw pojawiÅ‚y siÄ™ (np. jako zastosowanie archetypu) wizerunki Å›wiÄ™tego Krzysztofa z gÅ‚owÄ… przypominajÄ…cÄ… gÅ‚owÄ™ psa, a dopiero stÄ…d przy braku źródeÅ‚ wydedukowano poprzez skojarzenie „canis” - „Kanaan”, że Å›wiÄ™ty musiaÅ‚ pochodzić z kraju Kanaan.

I tak w ZÅ‚otej Legendzie Jakuba de Voragine i w wyobrażeniach postaci Å›wiÄ™tego spotkaÅ‚y siÄ™ różne skojarzenia i ich wyobrażenia nie majÄ…ce nic wspólnego z prawdÄ…, za to wiele z bardzo atrakcyjnie w Å›redniowieczu wyglÄ…dajÄ…cÄ… legendÄ…, w której uzasadnienie ma pierwotne imiÄ™ Krzysztofa - Reprobus (odrzucony, potÄ™piony, niedobry, niezdatny, niestosowny) o psiej lub psioksztaÅ‚tnej, lwiogrzywiej gÅ‚owie i niekiedy czerwonawej, brunatnej twarzy. Krzysztof oczywiÅ›cie fizycznie przenosi Chrystusa zgodnie ze znaczeniem swego imienia. 

Atrakcyjność wyobrażeń świętego była wykorzystywana jako dobre tło dla przypowieści przybliżających prawdy wiary niepiśmiennej rzeszy wiernych. Było to jednak zawsze narzędzie pomagające pojąć, a nie prawdziwa opowieść. A jednak - powtarzana bez kontroli i teologicznej korekty - stała się prawdą dla prostego ludu.

Mimo wszystko w „bajkach” daje siÄ™ niekiedy odnaleźć Å›lad ich źródÅ‚a. Wiele wskazuje na interpretacjÄ™ postaci Å›wiÄ™tego niosÄ…cego MaÅ‚ego Chrystusa jako przypomnienie i zapowiedź SÄ…du Ostatecznego i koniecznoÅ›ci przygotowania siÄ™ na to wydarzenie:

  • ÅšwiÄ™ty Krzysztof jako patron dobrej Å›mierci. Dobra Å›mierć to taka, do której chrzeÅ›cijanin zdąży siÄ™ przygotować, by być osÄ…dzonym z czystym sumieniem i otrzymać życie wieczne.
  • Patron podróżujÄ…cych, pielgrzymów, mostów. PomógÅ‚ Chrystusowi w podróży przez rzekÄ™, by dotarwszy na SÄ…d Ostateczny mógÅ‚ sprawiedliwym zapewnić życie w Niebieskim Jeruzalem. Jest pomocnikiem, gdyż to, o czym przypomina, pozwala bezpiecznie przejść na drugÄ… stronÄ™ rzeki życia i osiÄ…gnąć chrzeÅ›cijaninowi prawdziwe życie. 
  • Wzywany w niebezpieczeÅ„stwie zarazy, klÄ™ski żywioÅ‚owej, nagÅ‚ej Å›mierci. NagÅ‚a Å›mierć, to zÅ‚a Å›mierć, bez przygotowania, a wiÄ™c nie gwarantujÄ…ca życia wiecznego. Zaraza i klÄ™ska żywioÅ‚owa to niebezpieczeÅ„stwo takiej zÅ‚ej Å›mierci.
  • Kto rano spojrzy na Å›wiÄ™tego Krzysztofa - nie umrze w dniu, w którym go ujrzaÅ‚. Nie umrze, gdyż przypomni sobie o tym, że na DzieÅ„ SÄ…du trzeba być gotowym każdego dnia, by nie zaznać Å›mierci zÅ‚ej, lecz tÄ™ gwarantujÄ…cÄ… wieczny żywot. Codziennie trzeba być dobrym chrzeÅ›cijaninem. Codziennie jest czas na nawrócenie.

DziÅ› z tego pozostaÅ‚y medaliki ze Å›wiÄ™tym w breloczku do kluczy kierowcy - nie jako przypomnienie, lecz raczej jako talizman, zabobon. 

Jak to siÄ™ staÅ‚o? 

Postać Å›wiÄ™tego Krzysztofa jako bohatera przypowieÅ›ci wydaÅ‚a siÄ™ bardzo atrakcyjna krzewicielom chrzeÅ›cijaÅ„stwa. Wykorzystanie legendarnych, baÅ›niowych wrÄ™cz motywów pomagaÅ‚o mniej Å›wiatÅ‚ej części spoÅ‚ecznoÅ›ci pojąć trudniejsze zagadnienia wiary. Nie wszyscy jednak byli zdolni do ich pojÄ™cia i im w pamiÄ™ci pozostaÅ‚a tylko sama fantastyczna opowieść, którÄ… przekazywali dalej, już bez teologicznego komentarza. To jak z zagadnieniem litery i ducha w prawie. SÅ‚owa sÄ… po prostu narzÄ™dziem, jednak dla osób które nie sÄ… w stanie pojąć myÅ›li przekazywanej przy pomocy sÅ‚ów, pozostajÄ… tylko same sÅ‚owa. Potem sÅ‚owa podlegajÄ… kolejnym interpretacjom, a na nich buduje siÄ™ nowe znaczenia niekiedy bardzo odlegÅ‚e od pierwowzoru, nie wspominajÄ…c o istocie rzeczy. SÅ‚owa sÄ… niedoskonaÅ‚e, a ich odczuwanie indywidualne. To jest pole do tarć, nieporozumieÅ„ i bÅ‚Ä™dów, czy nawet herezji. KoÅ›cióÅ‚ w Å›redniowieczu, wedÅ‚ug mnie, walczyÅ‚ raczej ze zwiÄ…zanÄ… z zabobonami „ludowÄ…” interpretacjÄ…, doceniajÄ…c edukacyjnÄ… rolÄ™ przypowieÅ›ci zwiÄ…zanych z postaciÄ… Å›wiÄ™tego. StÄ…d, mimo zastrzeżeÅ„ teologicznych, wyobrażenia Krzysztofa staÅ‚y siÄ™ jednym z najpopularniejszych przedstawieÅ„ Å›wiÄ™tych w okresie późnego Å›redniowiecza. 

W zasadzie dzisiaj, dyskutujÄ…c na temat znaczenia symboli Å›wiÄ™tego Krzysztofa, spierajÄ…c siÄ™ i doszukujÄ…c wÅ‚asnych interpretacji, kontynuujemy ich Å›redniowiecznÄ… grÄ™, sami w niej uczestniczymy, stajemy siÄ™ jej częściÄ…. Sprawiamy że te symbole żyjÄ…. Może w ten sposób jesteÅ›my bliżsi prawdy, która wcale nie byÅ‚a tak jednoznaczna jakby tego chcieli badacze historii?

Maciej Sałański

-----------------------------------------------------

Metanoja - w Nowym Testamencie oznacza radykalnÄ… zmianÄ™ sposobu dziaÅ‚ania, zgodnie z tym, do czego wzywa Jan Chrzciciel: Nawróćcie siÄ™, bo bliskie jest królestwo niebieskie (Mt 3,2)[5]. Wezwanie to zakÅ‚ada Boży dar "nawrócenia", zgodnie z nauczaniem proroków, a jako skutek tego daru – skruchÄ™ i zmianÄ™ życiowych postaw.

 

-----------------------------------------------------

Bibliografia

  1. Dorothea Forstner OSB, Åšwiat symboliki chrzeÅ›cijaÅ„skiej, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1990;

  2. StanisÅ‚aw Kobielus, Bestiarium chrzeÅ›cijaÅ„skie, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2002;WÅ‚adysÅ‚aw KopaliÅ„ski, SÅ‚ownik symboli, Warszawa 1990: Wydawnictwo "Wiedza Powszechna";

  3. Michel Pastoreau, Åšredniowieczna gra symboli, Oficyna Naukowa, Warszawa 2006;

  4. Pismo ÅšwiÄ™te Starego i Nowego Testamentu, Wydawnictwo Pallottinum, PoznaÅ„ - Warszawa 1980;Jutta Seibert, Leksykon sztuki chrzeÅ›cijaÅ„skiej, Tematy, postacie, symbole, ISBN: 978-83-7442-120-7, wyd.: Wydawnictwo Jedność, KwiecieÅ„ 2007

  5. BÅ‚ażej SkaziÅ„ski, Latarnie umarÅ‚ych, Szlak Templariuszy: www.templariusze.org;

  6. Jakub de Voragine, ZÅ‚ota legenda, Legenda o Å›w. Krzysztofiewww.kbroszko.dominikanie.pl/k.htm;

  7. Ks. Wincenty Zaleski SDB, ÅšwiÄ™ci na każdy dzieÅ„, wydanie uzupeÅ‚nione, Wydawnictwo SalezjaÅ„skie, Warszawa 2000;

  8. RafaÅ‚ Å»ebrowski, Kanaan, hasÅ‚o w Polskim sÅ‚owniku judaistycznym na stronie Å»IH, www.jhi.pl/psj/Kanaan

 

   
 
polichromie.eu - odkrywanie średniowiecznych polichromii
kontakt
 
 
19479